P.
OVIDI NASONIS METAMORPHOSES
ILLUSTRATIONIBUS PRAECLARIS AUCTAE
LIBER NONUS (IX)
OVIDS METAMORPHOSEN, BUCH IX
reichhaltig mit Werken aus der Kunstgeschichte illustriert
OVID: METAMORPHOSES, BOOK IX
richly illustrated by famous artists in European history
OVIDIO: METAMORFOSIS, LIBRO IX
ricamente ilustrado con obras tomadas de la historia del arte occidental
|
|
Hercules schleudert den ungetreuen Diener Lichas ins Euböische Meer.
|
|
(Arnold Canova, zwischen 1795-1815) Ovid , Met. IX, 217-218
|
|
|
ARGUMENTUM
Inhalt /
Contents /
Contenido
IX: 1 - 88 Achelous cum Hercule luctatur
Achelous ringt mit Herkules
Achelous wrestles with Hercules
Aqueloo lucha con Hércules
IX: 89 - 158 Vestimentum Nessi
Das Gewand des Nessus
The shirt of Nessus
La túnica de Neso
IX: 159 - 210 Hercules morte luctatur
Der Todeskampf des Herkules
The agony of Hercules
Hércules luchando con la muerte
IX: 211 - 272 Mors Herculis et metamorphosis
Tod und Verwandlung des Herkules
The death and transformation of Hercules
Muerte y transformación de Hércule
IX: 273 - 323 Alcmene de partu Herculis et de Galanthide narrat
Alkmene erzählt von der Geburtsstunde des Herkules und über Galanthis
Alcmena tells of Hercules's birth and of Galanthis
Alcmena relatando el nacimiento de Hércules y sobre Galantis
IX: 324 - 393 Iole de sorte Dryopae, sororis eiusdem patris, narrat
Iole erzählt die Geschichte ihrer Halbschwester Dryope
Iole tells the story of her half-sister Dryope
Iole relata la historia de su media hermana Driope
IX: 394 - 417 Vaticinia Themidis
Die Prophezeiungen der Themis
The prophecies of Themis
Las profecias de Temis
IX: 418 - 438 Iupiter potentiam fati agnoscere debet
Jupiter mus die Macht des Schicksals erkennen
Jupiter acknowledges the power of Fate
Júpiter debe reconocer el poder del destino
IX: 439 - 516 Byblis amore Cauni, fratris gemini, capta est
Byblis verliebt sich in ihren Zwillingsbruder Caunus
Byblis falls in love with her twin brother Caunus
Biblis se enamora en su hermano gemelo Cauno
IX: 517 - 594 Litterae fatales
Der schicksalsschwere Brief
The fatal letter
La carta fatal
IX: 595 - 665 Metamorphosis Byblidis
Die Verwandlung der Byblis
The transformation of Byblis
La transformación de Biblis
IX: 666 - 713 Partus Iphidis
Die Geburt der/des Iphis
The birth of Iphis
El nacimiento de Ifis
IX: 714 - 763 Iphis et Ianthe
Iphis und Ianthe
Iphis and Ianthe
Ifis y Iante
IX: 764 - 797 Isis Iphidem mutat
Isis verwandelt Iphis
Isis transforms Iphis
Isis transforma a Ifis
|
 |
| Illustration zum 9. Buch von Ovids Metamorphosen - Die Taten des Hercules |
| Edition: Lyon 1510 |
|
 |
| Illustration zu Ovids Metamorphosen, Buch IX |
| Illustration of Ovid: Metamorphoses, book IX |
| Matthaeus Merian d. Ä., 1619 |
P.
OVIDI NASONIS METAMORPHOSES
LIBER NONUS (IX)
OVIDS METAMORPHOSEN, BUCH IX
OVID: METAMORPHOSES, BOOK IX
OVIDIO: METAMORFOSIS, LIBRO IX
Text
IX: 1 - 88 Achelous cum Hercule luctatur
Achelous ringt mit Herkules
Achelous wrestles with Hercules
Aqueloo lucha con Hércules
| |
 |
Theseus fragt den Gastgeber Achelous, warum er nur ein Stierhorn auf der Stirn habe.
| Achelous ist betrübt, nun von einem verlorenen Kampf berichten zu müssen. |
| (Alessandro Varotar "Padovanino", 1627) Ovid, Met. IX, 8-88 |
|
|
|
Quae gemitus truncaeque deo Neptunius heros |
|
causa rogat frontis; cui sic Calydonius amnis |
|
coepit inornatos redimitus harundine crines: |
|
'triste petis munus. quis enim sua proelia victus |
| 5 |
commemorare velit? referam tamen ordine, nec tam |
|
turpe fuit vinci, quam contendisse decorum est, |
|
magnaque dat nobis tantus solacia victor. |
|
nomine siqua suo fando pervenit ad aures |
|
 |
Der Flussgott Achelous und Hercules lieben Deianira,
| die Schwester des Meleager. Sie wollen um sie kämpfen. |
| (Alessandro Varotar "Padovanino", 1627) Ovid, Met. IX, 8-88 |
|
|
|
Deianira tuas, quondam pulcherrima virgo |
| 10 |
multorumque fuit spes invidiosa procorum. |
|
cum quibus ut soceri domus est intrata petiti, |
|
"accipe me generum," dixi "Parthaone nate": |
|
dixit et Alcides. alii cessere duobus. |
|
ille Iovem socerum dare se, famamque laborum, |
| 15 |
et superata suae referebat iussa novercae. |
|
contra ego "turpe deum mortali cedere" dixi- |
|
nondum erat ille deus-"dominum me cernis aquarum |
|
cursibus obliquis inter tua regna fluentum. |
|
nec gener externis hospes tibi missus ab oris, |
| 20 |
sed popularis ero et rerum pars una tuarum. |
|
tantum ne noceat, quod me nec regia Iuno |
|
odit, et omnis abest iussorum poena laborum. |
|
 |
| Achelous erinnert daran, wie Jupiter der Vater des Hercules wurde, indem er Alcmene täuschte. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 23-26 |
|
|
nam, quo te iactas, Alcmena nate, creatum, |
|
 |
| Achelous fragt: Ist Jupiter nun der echte oder falsche Vater des Hercules? |
| (attischer Krater, um 350 a. Chr.) Ovid, Met. IX, 23-26 |
|
|
Iuppiter aut falsus pater est, aut crimine verus. |
| 25 |
matris adulterio patrem petis. elige, fictum |
|
esse Iovem malis, an te per dedecus ortum." |
|
talia dicentem iamdudum lumine torvo |
|
spectat, et accensae non fortiter imperat irae, |
|
 |
| Hercules erwidert, er sei mit seiner Rechten besser als Achilous mit der Zunge. |
| (Hercules Farnese, 320 a. Chr.) Ovid, Met. IX, 29-30 |
|
|
verbaque tot reddit: "melior mihi dextera lingua. |
| 30 |
dummodo pugnando superem, tu vince loquendo" |
|
congrediturque ferox. puduit modo magna locutum |
|
cedere: reieci viridem de corpore vestem, |
|
bracchiaque opposui, tenuique a pectore varas |
|
in statione manus et pugnae membra paravi. |
| 35 |
ille cavis hausto spargit me pulvere palmis, |
|
inque vicem fulvae tactu flavescit harenae. |
|
et modo cervicem, modo crura, modo ilia captat, |
|
aut captare putes, omnique a parte lacessit. |
|
me mea defendit gravitas frustraque petebar; |
| 40 |
haud secus ac moles, magno quam murmure fluctus |
|
 |
| Der Kampf zwischen beiden ist lange Zeit unentschieden. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 41-42 |
|
|
oppugnant; manet illa, suoque est pondere tuta. |
|
digredimur paulum, rursusque ad bella coimus, |
|
inque gradu stetimus, certi non cedere, eratque |
|
cum pede pes iunctus, totoque ego pectore pronus |
| 45 |
et digitos digitis et frontem fronte premebam. |
|
non aliter vidi fortes concurrere tauros, |
|
cum, pretium pugnae, toto nitidissima saltu |
|
expetitur coniunx: spectant armenta paventque |
|
nescia, quem maneat tanti victoria regni. |
| 50 |
ter sine profectu voluit nitentia contra |
|
reicere Alcides a se mea pectora; quarto |
|
excutit amplexus, adductaque bracchia solvit, |
|
inpulsumque manu - certum est mihi vera fateri - |
|
protinus avertit, tergoque onerosus inhaesit. |
| 55 |
siqua fides, - neque enim ficta mihi gloria voce |
|
quaeritur - inposito pressus mihi monte videbar. |
|
vix tamen inserui sudore fluentia multo |
|
bracchia, vix solvi duros a corpore nexus. |
|
instat anhelanti, prohibetque resumere vires, |
| 60 |
et cervice mea potitur. tum denique tellus |
|
pressa genu nostro est, et harenas ore momordi. |
|
inferior virtute, meas devertor ad artes, |
|
 |
| Weil ihn die Kraft verlässt, verwandelt sich Achelous in eine Schlange. |
| Ovid, Met. IX, 63 |
|
|
elaborque viro longum formatus in anguem. |
|
qui postquam flexos sinuavi corpus in orbes, |
| 65 |
cumque fero movi linguam stridore bisulcam, |
|
risit, et inludens nostras Tirynthius artes |
|
 |
Hercules spottet, dass "Schlangenbezwingen" schon immer sein Geschäft war.
| Bald nach der Geburt hatte er eine Schlange erwürgt. |
| (Pompeii Haus Vettii, 1. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 67 |
|
|
|
"cunarum labor est angues superare mearum," |
|
dixit "et ut vincas alios, Acheloe, dracones, |
|
 |
| Mit Archelous werde er leichter fertig werden als mit der Hydra. |
| (Achelous, Louvre, Paris) Ovid, Met. IX, 69 |
|
|
pars quota Lernaeae serpens eris unus echidnae? |
| 70 |
vulneribus fecunda suis erat illa, nec ullum |
|
de centum numero caput est inpune recisum, |
|
quin gemino cervix herede valentior esset. |
|
 |
| Die vielköpfige Hydra sei ein größeres Problem gewesen. |
| (Atiische Schale, ca. 420 a. Chr.) Ovid, Met. IX, 73-74 |
|
|
hanc ego ramosam natis e caede colubris |
|
crescentemque malo domui, domitamque reclusi. |
| 75 |
quid fore te credis, falsum qui versus in anguem |
|
arma aliena moves, quem forma precaria celat?" |
|
 |
| Hercules beginnt die "Schlange" Achelous zu würgen. |
| Ovid, Met. IX, 78-80 |
|
|
dixerat, et summo digitorum vincula collo |
|
inicit: angebar, ceu guttura forcipe pressus, |
|
pollicibusque meas pugnabam evellere fauces. |
| 80 |
sic quoque devicto restabat tertia tauri |
|
 |
| Achelous versucht zuletzt als Stier weiterzukämpfen. |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 80-86 |
|
|
forma trucis. tauro mutatus membra rebello. |
|
induit ille toris a laeva parte lacertos, |
|
admissumque trahens sequitur, depressaque dura |
|
cornua figit humo, meque alta sternit harena. |
|
 |
| Hercules bricht Achelous im Kampf ein Horn ab. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 85-86 |
|
| 85 |
nec satis hoc fuerat: rigidum fera dextera cornu |
|
dum tenet, infregit, truncaque a fronte revellit. |
|
 |
| Aus dem abgebrochenen Horn wird das Füllhorn. |
| (Popart) Ovid, Met. IX, 87-88 |
|
|
naides hoc, pomis et odoro flore repletum, |
|
 |
| Naiaden haben dem Füllhorn Weihe verliehen. . |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 87-88 |
|
|
sacrarunt; divesque meo Bona Copia cornu est.' |
IX: 89 - 158 Vestimentum Nessi
Das Gewand des Nessus
The shirt of Nessus
La túnica de Neso
|
Dixerat: et nymphe ritu succincta Dianae, |
|
 |
| Eine Nymphe bringt das gefüllte Horn. |
| Ovid, Met. IX, 90-91 |
|
| 90 |
una ministrarum, fusis utrimque capillis, |
|
incessit totumque tulit praedivite cornu |
|
autumnum et mensas, felicia poma, secundas. |
|
lux subit; et primo feriente cacumina sole |
|
discedunt iuvenes, neque enim dum flumina pacem |
| 95 |
et placidos habeant lapsus totaeque residant |
|
 |
| Der Flussgott Achelous mit Füllhorn |
| Ovid, Met. IX, 96-97 |
|
|
opperiuntur aquae. vultus Achelous agrestes |
|
et lacerum cornu mediis caput abdidit undis. |
|
Huic tamen ablati doluit iactura decoris, |
|
cetera sospes habet. capitis quoque fronde saligna |
| 100 |
aut superinposita celatur harundine damnum. |
|
 |
| Auch der Kentaur Nessus begehrt Deianira. Ihm wird es schlimmer ergehen als Achelous. |
| (Filippino Lippi, ca. 1500) Ovid, Met. IX, 101-130 |
|
|
at te, Nesse ferox, eiusdem virginis ardor |
|
perdiderat volucri traiectum terga sagitta. |
|
namque nova repetens patrios cum coniuge muros |
|
venerat Eueni rapidas Iove natus ad undas. |
| 105 |
uberior solito, nimbis hiemalibus auctus, |
|
verticibusque frequens erat atque inpervius amnis. |
|
intrepidum pro se, curam de coniuge agentem |
|
Nessus adit, membrisque valens scitusque vadorum, |
|
 |
Als einmal Hercules und Deianira an einen wilden Fluss kommen,
| bietet Nessus sich an, Deianira hinüber zu tragen. |
| (Fresko aus kampanischer Villa) Ovid, Met. IX, 109-110 |
|
|
|
'officio' que 'meo ripa sistetur in illa |
| 110 |
haec,' ait 'Alcide. tu viribus utere nando!' |
|
pallentemque metu, fluviumque ipsumque timentem |
|
 |
| Hercules schwimmt los, da packt Nessus die ängstlich zitternde Deianira. |
| (Gianfrancesco Susini, 1575-1653) Ovid, Met. IX, 112 |
|
|
tradidit Aonius pavidam Calydonida Nesso. |
|
mox, ut erat, pharetraque gravis spolioque leonis - |
|
nam clavam et curvos trans ripam miserat arcus - |
| 115 |
'quandoquidem coepi, superentur flumina' dixit, |
|
nec dubitat nec, qua sit clementissimus amnis, |
|
quaerit, et obsequio deferri spernit aquarum. |
|
 |
| Hercules ist bereits am anderen Ufer, als er die Entführung bemerkt. |
| (Antonio de Pollaiolo, 1429-1498) Ovid, Met. IX, 101-130 |
|
|
iamque tenens ripam, missos cum tolleret arcus, |
|
coniugis agnovit vocem Nessoque paranti |
| 120 |
fallere depositum 'quo te fiducia' clamat |
|
'vana pedum, violente, rapit? tibi, Nesse biformis, |
|
dicimus. exaudi, nec res intercipe nostras. |
|
si te nulla mei reverentia movit, at orbes |
|
 |
| Er hätte an das Schicksal seines Vaters Ixion denken sollen. Der kam wegen seiner verbotenen Affäre mit Juno in der Unterwelt ans Rad. |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 127-128 |
|
|
concubitus vetitos poterant inhibere paterni. |
| 125 |
haud tamen effugies, quamvis ope fidis equina; |
|
vulnere, non pedibus te consequar.' ultima dicta |
|
 |
| Hercules durchbohrt Nessus mit einem Pfeil, als dieser fliehen will. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 127-128 |
|
|
re probat, et missa fugientia terga sagitta |
|
traicit. exstabat ferrum de pectore aduncum. |
|
quod simul evulsum est, sanguis per utrumque foramen |
| 130 |
emicuit mixtus Lernaei tabe veneni. |
|
excipit hunc Nessus 'ne' que enim 'moriemur |
|
 |
| Vor seinem Tod gibt Nessus der Deianira das mit seinem |
| Blut getränkte Gewand: Es soll Liebe wiederbeleben können. |
| (Bartholomäus Spranger, 1585) Ovid, Met. IX, 109-110 |
|
|
inulti' secum ait, et calido velamina tincta cruore |
|
dat munus raptae velut inritamen amoris. |
|
Longa fuit medii mora temporis, actaque magni |
| 135 |
Herculis inplerant terras odiumque novercae. |
|
victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat |
|
vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures, |
|
Deianira, tuas, quae veris addere falsa |
|
gaudet, et e minimo sua per mendacia crescit, |
|
 |
| Einmal wird Deianira hinterbracht, Hercules liebe die junge Iole. |
| (Mythologischer Atlas, 1885) Ovid, Met. IX, 140 |
|
| 140 |
Amphitryoniaden Ioles ardore teneri. |
|
credit amans, venerisque novae perterrita fama |
|
indulsit primo lacrimis, flendoque dolorem |
|
diffudit miseranda suum. mox deinde 'quid autem |
|
flemus?' ait 'paelex lacrimis laetabitur istis. |
| 145 |
quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est, |
|
dum licet, et nondum thalamos tenet altera nostros. |
|
conquerar, an sileam? repetam Calydona, morerne? |
|
excedam tectis? an, si nihil amplius, obstem? |
|
quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem |
| 150 |
forte paro facinus, quantumque iniuria possit |
|
femineusque dolor, iugulata paelice testor?' |
|
in cursus animus varios abit. omnibus illis |
|
 |
Die eifersüchtige Deianira will Hercules das mit dem Blut des Nessus
| vergiftete Gewand schicken, welches die Liebe erneuern soll. |
| (Rotfigurige Vase, 440-430 a.Chr.n.) Ovid, Met. IX, 153-154 |
|
|
|
praetulit inbutam Nesseo sanguine vestem |
|
mittere, quae vires defecto reddat amori, |
|
 |
| Lichas, ein Diener des Hercules, übergibt seinem Herrn das vergiftete Gewand. |
| (Ludovico Dolce, 1558) Ovid, Met. IX, 155 |
|
| 155 |
ignaroque Lichae, quid tradat, nescia, luctus |
|
ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis, |
|
dona det illa viro, mandat. capit inscius heros, |
|
induiturque umeris Lernaeae virus echidnae. |
IX: 159 - 210 Hercules morte luctatur
Der Todeskampf des Herkules
The agony of Hercules
Hércules luchando con la muerte
|
Tura dabat primis et verba precantia flammis, |
| 160 |
vinaque marmoreas patera fundebat in aras: |
|
incaluit vis illa mali, resolutaque flammis |
|
Herculeos abiit late dilapsa per artus. |
|
dum potuit, solita gemitum virtute repressit. |
|
victa malis postquam est patientia, reppulit aras, |
| 165 |
inplevitque suis nemorosam vocibus Oeten. |
|
 |
| Hercules legt das Gewand an und beginnt zu verbrennen. Er schreit vor Schmerzen. |
| Vergeblich versucht er, das sich einbrennende Gewand vom Körper zu reißen. |
| (Kopf des Hercules_Farnese, Neapel) Ovid, Met. IX, 159-175 |
|
|
nec mora, letiferam conatur scindere vestem: |
|
qua trahitur, trahit illa cutem, foedumque relatu, |
|
aut haeret membris frustra temptata revelli, |
|
aut laceros artus et grandia detegit ossa. |
| 170 |
ipse cruor, gelido ceu quondam lammina candens |
|
tincta lacu, stridit coquiturque ardente veneno. |
|
nec modus est, sorbent avidae praecordia flammae, |
|
caeruleusque fluit toto de corpore sudor, |
|
ambustique sonant nervi, caecaque medullis |
| 175 |
tabe liquefactis tollens ad sidera palmas |
|
 |
| Hercules vermutet die Rache der Iuno. |
| Diese hatte nie Jupiters Fehltritt mit seiner Mutter Alcmene verziehen. |
| (Hera Ludovisi, 5. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 155 |
|
|
'cladibus,' exclamat 'Saturnia, pascere nostris: |
|
pascere, et hanc pestem specta, crudelis, ab alto, |
|
corque ferum satia. vel si miserandus et hosti, |
|
hoc est, si tibi sum, diris cruciatibus aegram |
| 180 |
invisamque animam natamque laboribus aufer. |
|
 |
| Im Todeskampf denkt Hercules noch einmal an seine berühmtesten Taten, die er für seinen Vetter Eurystheus vollbringen musste. |
| (Fries an einem röm. Sarkophag) Ovid, Met. IX, 182-199 |
|
|
mors mihi munus erit; decet haec dare dona novercam. |
|
ergo ego foedantem peregrino templa cruore |
|
 |
| Hercules erschlägt den gräßlichen Busiris; dieser opferte Fremde am Altar Jupiters. |
| (rotfiguriger Krater, 470 a.Chr.) Ovid, Met. IX, 184 |
|
|
 |
| Hercules besiegt Antaeus, indem er ihn vom Erdboden hochhebt. |
| (Florenz, 1475) Ovid, Met. IX, 184 |
|
|
Busirin domui? saevoque alimenta parentis |
|
 |
| Antaeus hatte nur Kraft, solange er mit seiner Mutter, der Erde, Verbindung hatte. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 184 |
|
|
 |
| Hercules musste die Rinderherde des iberischen Riesen Geryon gewinnen. |
| (aus byzant. Handschrift, 10. Jhdt, Venedig) Ovid, Met. IX, 184 |
|
|
Antaeo eripui? nec me pastoris Hiberi |
|
 |
| Hercules holt Cerberus aus der Unterwelt und bringt ihm dem König Eurystheus. |
| (J.- J.- Le Barbier d. J., 1738-1826) Ovid, Met. IX, 185 |
|
| 185 |
forma triplex, nec forma triplex tua, Cerbere, movit? |
|
 |
| Auf Kreta besiegt Hercules einen wilden Stier. |
| (Griechische Briefmarke, 1970) Ovid, Met. IX, 186 |
|
|
vosne, manus, validi pressistis cornua tauri? |
|
 |
| In Elis mistet Hercules den Rinderstall des Augias aus, indem er einem Fluss hindurchleitet. |
| (Daumier) Ovid, Met. IX, 187 |
|
|
 |
| Am stymphalischen See erlegt er Vögel, die mit metallenen Federn auf Menschen schießen. |
| Ovid, Met. IX, 187 |
|
|
vestrum opus Elis habet, vestrum Stymphalides undae, |
|
 |
| Im Parthenischen Wald fing Hercules lebendig die Hirschkuh der Diana. |
| (Archeologisches Museum Palermo) Ovid, Met. IX, 188 |
|
|
Partheniumque nemus? vestra virtute relatus |
|
 |
| Der Amazonenkönigin Hyppolyte nahm Hercules einen goldenen Gürtel ab. |
| Ovid, Met. IX, 189 |
|
|
Thermodontiaco caelatus balteus auro, |
|
 |
| Hercules errang die vom Drachen bewachten goldenen Äpfel der Hesperiden. |
| (Fresko der Villa von Oplontis) Ovid, Met. IX, 190 |
|
| 190 |
pomaque ab insomni concustodita dracone? |
|
 |
| Auch den Kentauren Nessus bezwang Hercules. |
| (Adrian de Vries, 1622) Ovid, Met. IX, 191 |
|
|
nec mihi centauri potuere resistere, nec mi |
|
 |
| Hercules schleppt den besiegten arkadischen Eber vor Eurystheus. |
| (Giovanni Bologna, 1581) Ovid, Met. IX, 192 |
|
|
Arcadiae vastator aper? nec profuit hydrae |
|
 |
| Auch der Hydra, der dauernd Köpfe nachwuchsen, machte Hercules den Garaus. |
| (A. Pollainolo, 1460-1470) Ovid, Met. IX, 192-193 |
|
|
crescere per damnum geminasque resumere vires? |
|
 |
| Hercules tötet die menschenfressenden Pferde des thrakischen Königs Diomedes. |
| (Gustave Moreau, 1865 ) Ovid, Met. IX, 194-196 |
|
|
quid, cum Thracis equos humano sanguine pingues |
| 195 |
plenaque corporibus laceris praesepia vidi, |
|
visaque deieci, dominumque ipsosque peremi? |
 |
| Als erstes hatte Hercules den nemeischen Löwen besiegt und sich später sein Fell umgehängt. |
| (Stater aus Syracus, 413-390) Ovid, Met. IX, 197 |
|
|
his elisa iacet moles Nemeaea lacertis: |
|
 |
| Für den Riesen Atlas hatte Hercules einst das Himmelsgewölbe getragen. |
| (Atlas, Venedig. Foto: Mary Ann Sullivan) Ovid, Met. IX, 198 |
|
|
hac caelum cervice tuli. defessa iubendo est |
|
 |
| Bei allen Taten zeigte Hercules keinerlei Müdigkeit, wohl aber Juno bei neuen Befehlen. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 184 |
|
|
saeva Iovis coniunx: ego sum indefessus agendo. |
|
 |
| Doch der akuten Plage kann Hercules nicht mit Waffen begegnen. |
| (Hercules, 1. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 200-201 |
|
| 200 |
sed nova pestis adest, cui nec virtute resisti |
|
 |
| Taten des Hercules: 1. Der nemeische Löwe, 2. Die Hydra von Lerna,
3. Die kerynitische Hirschkuh |
| (2-Pounds-Münzserie, Gibraltar 1997-2000 Ovid, Met. IX, 182-199 |
|
|
 |
| Taten des Hercules: 4. Der erymantische Eber, 5. Die stymphalischen Vögel,
6. Reinigung der Ställe des Augias |
| (2-Pounds-Münzserie, Gibraltar 1997-2000 Ovid, Met. IX, 182-199 |
|
|
 |
| Taten des Hercules: 7. Der kretische Stier, 8. Die Rosse des Diomedes,
9. Das Wehrgehenk der Hippolyte |
| (2-Pounds-Münzserie, Gibraltar 1997-2000 Ovid, Met. IX, 182-199 |
|
|
 |
| Taten des Hercules: 10. Die Rinder des Geryon, 11. Die Äpfel der Hesperiden,
12. Der dreiköpfige Höllenhund Cerberus |
| (2-Pounds-Münzserie, Gibraltar 1997-2000 Ovid, Met. IX, 182-199 |
|
|
nec telis armisque potest. pulmonibus errat |
|
ignis edax imis, perque omnes pascitur artus. |
|
 |
| Der König feige Eurystheus darf weiterleben! kalgt Hercules. |
| Dieser hatte sich in einem Fass versteckt, als Hercules den erymantischen Eber brachte. |
| ( Schwarzfigurige Vase, 5. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 203 |
|
|
at valet Eurystheus! et sunt, qui credere possint |
|
esse deos?' dixit, perque altam saucius Oeten |
| 205 |
haud aliter graditur, quam si venabula taurus |
|
corpore fixa gerat, factique refugerit auctor. |
|
saepe illum gemitus edentem, saepe frementem, |
|
saepe retemptantem totas infringere vestes |
|
sternentemque trabes irascentemque videres |
| 210 |
montibus aut patrio tendentem bracchia caelo. |
IX: 211-272 Mors Herculis et metamorphosis
Tod und Verwandlung des Herkules
The death and transformation of Hercules
Muerte y transformación de Hércule
|
Ecce Lichan trepidum latitantem rupe cavata |
|
aspicit, utque dolor rabiem conlegerat omnem, |
|
'tune, Licha,' dixit 'feralia dona dedisti? |
|
tune meae necis auctor eris?' tremit ille, pavetque |
| 215 |
pallidus, et timide verba excusantia dicit. |
|
dicentem genibusque manus adhibere parantem |
|
 |
| Hercules schleudert Lichas, den Überbringer des todbringenden |
| Nessus-Gewandes ins Euböische Meer. Der wird zum Felsen. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 211-229 |
|
|
corripit Alcides, et terque quaterque rotatum |
|
mittit in Euboicas tormento fortius undas. |
|
ille per aerias pendens induruit auras: |
| 220 |
utque ferunt imbres gelidis concrescere ventis, |
|
inde nives fieri, nivibus quoque molle rotatis |
|
astringi et spissa glomerari grandine corpus, |
|
sic illum validis iactum per inane lacertis |
|
exsanguemque metu nec quicquam umoris habentem |
| 225 |
in rigidos versum silices prior edidit aetas. |
|
nunc quoque in Euboico scopulus brevis eminet alto |
|
gurgite et humanae servat vestigia formae, |
|
quem, quasi sensurum, nautae calcare verentur, |
|
appellantque Lichan. at tu, Iovis inclita proles, |
| 230 |
arboribus caesis, quas ardua gesserat Oete, |
|
inque pyram structis arcum pharetramque capacem |
|
regnaque visuras iterum Troiana sagittas |
|
 |
| Hercules legt sich auf einen Scheiterhaufen heißt seinen |
| Gefährten Philoctetes, Sohn des Poeas, das Feuer zu entzünden. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 233-239 |
|
|
ferre iubes Poeante satum, quo flamma ministro |
|
subdita. dumque avidis comprenditur ignibus agger, |
| 235 |
congeriem silvae Nemeaeo vellere summam |
|
sternis, et inposita clavae cervice recumbis, |
|
haud alio vultu, quam si conviva iaceres |
|
inter plena meri redimitus pocula sertis. |
|
Iamque valens et in omne latus diffusa sonabat, |
| 240 |
securosque artus contemptoremque petebat |
|
flamma suum. timuere dei pro vindice terrae. |
|
quos ita, sensit enim, laeto Saturnius ore |
|
Iuppiter adloquitur: 'nostra est timor iste voluptas, |
|
 |
| Jupiter verheißt den Göttern das zukünftige Schicksal des Hercules. (Jupiter, Venus, Mars, |
| Neptun, Proserpina - Vesta, Juno, Merkur, Vulcanus, Bacchus, Minerva, Ceres, Diana, Apollo) |
| (Marie-Therese, Fabrice Mrugala) Ovid, Met. IX, 243-258 |
|
|
o superi, totoque libens mihi pectore grator, |
| 245 |
quod memoris populi dicor rectorque paterque |
|
et mea progenies vestro quoque tuta favore est. |
|
nam quamquam ipsius datur hoc inmanibus actis, |
|
obligor ipse tamen. sed enim nec pectora vano |
|
fida metu paveant. Oetaeas spernite flammas! |
|
 |
| An Hercules soll nach Götterwillen nur alles Irdische verbrennen. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 249-250 |
|
| 250 |
omnia qui vicit, vincet, quos cernitis, ignes; |
|
nec nisi materna Vulcanum parte potentem |
|
sentiet. aeternum est a me quod traxit, et expers |
|
atque inmune necis, nullaque domabile flamma. |
|
 |
| Sein unsterblich Göttliches steigt zu Jupiter auf. |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 254-255 |
|
|
idque ego defunctum terra caelestibus oris |
| 255 |
accipiam, cunctisque meum laetabile factum |
|
dis fore confido. siquis tamen Hercule, siquis |
|
forte deo doliturus erit, data praemia nolet, |
|
sed meruisse dari sciet, invitusque probabit.' |
|
adsensere dei. coniunx quoque regia visa est |
| 260 |
cetera non duro, duro tamen ultima vultu |
|
dicta tulisse Iovis, seque indoluisse notatam. |
|
interea quodcumque fuit populabile flammae, |
|
Mulciber abstulerat, nec cognoscenda remansit |
|
Herculis effigies, nec quicquam ab imagine ductum |
| 265 |
matris habet, tantumque Iovis vestigia servat. |
|
utque novus serpens posita cum pelle senecta |
|
luxuriare solet, squamaque nitere recenti, |
|
sic ubi mortales Tirynthius exuit artus, |
|
parte sui meliore viget, maiorque videri |
| 270 |
coepit et augusta fieri gravitate verendus. |
|
quem pater omnipotens inter cava nubila raptum |
|
 |
| Im Viergespann fährt der Heros Hercules zum Olymp auf. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 271-272 |
|
|
quadriiugo curru radiantibus intulit astris. |
IX: 273-323 Alcmene de partu Herculis et de Galanthide narrat
Alkmene erzählt von der Geburtsstunde des Herkules und über Galanthis
Alcmena tells of Hercules's birth and of Galanthis
Alcmena relatando el nacimiento de Hércules y sobre Galantis
|
Sensit Atlas pondus. neque adhuc Stheneleius iras |
|
solverat Eurystheus, odiumque in prole paternum |
| 275 |
exercebat atrox. at longis anxia curis |
|
Argolis Alcmene, questus ubi ponat aniles, |
|
cui referat nati testatos orbe labores, |
|
cuive suos casus, Iolen habet. Herculis illam |
|
imperiis thalamoque animoque receperat Hyllus, |
| 280 |
inpleratque uterum generoso semine; cui sic |
|
incipit Alcmene: 'faveant tibi numina saltem, |
|
conripiantque moras tum cum matura vocabis |
|
praepositam timidis parientibus Ilithyiam, |
|
quam mihi difficilem Iunonis gratia fecit. |
|
 |
Jole, die Ehefrau des Herculessohnes Hyllos ist schwanger. Ihre Großmutter Alkmene wünscht ihr
| eine gute Geburt und erzählt, wie Lucina (Ilythia) einst bei ihr die Geburt des Hercules verzögerte. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 285-315 |
|
|
| 285 |
namque laboriferi cum iam natalis adesset |
|
Herculis et decimum premeretur sidere signum, |
|
tendebat gravitas uterum mihi, quodque ferebam, |
|
tantum erat, ut posses auctorem dicere tecti |
|
 |
Wäre es nach Juno gegangen, so hätte Alcmene bei der Geburt sterben sollen,
| weil das erwartete Kind von Iupiter war. |
| (Suzanne Clairac, 1911-2005 - Alcmene) Ovid, Met. IX, 288-289 |
|
|
|
ponderis esse Iovem. nec iam tolerare labores |
| 290 |
ulterius poteram. quin nunc quoque frigidus artus, |
|
dum loquor, horror habet, parsque est meminisse doloris. |
|
septem ego per noctes, totidem cruciata diebus, |
|
fessa malis, tendensque ad caelum bracchia, magno |
|
 |
| Alcmene ruft Lucina und die beiden (knieenden) Hilfsgötter für Geburten an. |
| (J. J. Franc) Ovid, Met. IX, 295-296 |
|
|
Lucinam Nixosque pares clamore vocabam. |
| 295 |
illa quidem venit, sed praecorrupta, meumque |
|
quae donare caput Iunoni vellet iniquae. |
|
utque meos audit gemitus, subsedit in illa |
|
 |
Die Geburtsgöttin Lucina setzt sich vor die Tür.
| Solange sie mit den Armen ihre Kniee zusammenhält, kann Alcmene nicht gebären.
|
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 298-299 |
|
|
|
ante fores ara, dextroque a poplite laevum |
|
pressa genu et digitis inter se pectine iunctis |
| 300 |
sustinuit partus. tacita quoque carmina voce |
|
 |
| Dazu singt Lucina ein Lied. Auch das hält die bereits begonnene Geburt auf.
|
| (Ovid-Giuntausgabe von Raphael Regius 1509, Druckstöcke von 1497) Ovid, Met. IX, 314 |
|
|
dixit, et inceptos tenuerunt carmina partus. |
|
nitor, et ingrato facio convicia demens |
|
vana Iovi, cupioque mori, moturaque duros |
|
 |
| Die Frauen von Theben stehen Alkmene in ihrer schweren Stunde bei. |
| (Ludovico Dolce, 1558) Ovid, Met. IX, 304-305 |
|
|
verba queror silices. matres Cadmeides adsunt, |
| 305 |
votaque suscipiunt, exhortanturque dolentem. |
|
 |
| Alcmenes Dienerin Galanthis versucht Lucina dazu zu bringen, ihre Knie zu öffnen.
|
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1642, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 306-323 |
|
|
una ministrarum, media de plebe, Galanthis, |
|
flava comas, aderat, faciendis strenua iussis, |
|
officiis dilecta suis. ea sensit iniqua |
|
nescio quid Iunone geri, dumque exit et intrat |
| 310 |
saepe fores, divam residentem vidit in ara |
|
bracchiaque in genibus digitis conexa tenentem, |
|
 |
| Keck behauptet die blonde Galanthis, Alcmene habe soeben einen Knaben geboren.
|
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 311-323 |
|
|
et "quaecumque es," ait "dominae gratare. levata est |
|
Argolis Alcmene, potiturque puerpera voto." |
|
 |
Die überraschte Lucina öffnet ihre "Beinfessel" und Alcmenes Geburt kann nun ablaufen.
| Zornig verwandelt deshalb Iuno Lucina Galanthis in einen Wiesel.
|
| (Ovid-Giuntausgabe von Raphael Regius 1509, Druckstöcke von 1497) Ovid, Met. IX, 314 |
|
|
|
exsiluit, iunctasque manus pavefacta remisit |
| 315 |
diva potens uteri: vinclis levor ipsa remissis. |
|
numine decepto risisse Galanthida fama est. |
|
ridentem prensamque ipsis dea saeva capillis |
|
traxit, et e terra corpus relevare volentem |
|
arcuit, inque pedes mutavit bracchia primos. |
| 320 |
strenuitas antiqua manet; nec terga colorem |
|
amisere suum: forma est diversa priori. |
|
 |
Weil Galanthis durch ihren lügenhaften Mund Iuno getäuscht hat, soll sie durch den Mund gebären.
| Galanthis wird ein Wiesel, von dem man einst annahm, es bringe so die Jungen zur Welt.
|
| (Wiesel, trägt "zum Tranport" die Jungen im Maul.) Ovid, Met. IX, 322-323 |
|
|
|
quae quia mendaci parientem iuverat ore, |
|
ore parit nostrasque domos, ut et ante, frequentat.' |
IX: 324 - 393 Iole de sorte Dryopae, sororis eiusdem patris, narrat
Iole erzählt die Geschichte ihrer Halbschwester Dryope
Iole tells the story of her half-sister Dryope
Iole relata la historia de su media hermana Driope
|
Dixit, et admonitu veteris commota ministrae |
| 325 |
ingemuit. quam sic nurus est affata dolentem: |
|
'te tamen, o genetrix, alienae sanguine nostro |
|
rapta movet facies. quid si tibi mira sororis |
|
fata meae referam? quamquam lacrimaeque dolorque |
|
impediunt, prohibentque loqui. fuit unica matri - |
| 330 |
me pater ex alia genuit-notissima forma |
|
 |
| Jole erzählt aus ihrer Familie: Ihre Schwester Dryope war zunächst |
Geliebte des Apollo. Später heiratete sie Andraemon.
| (Nicola-Sebastian Adam, 1705-1778) Ovid, Met. IX, 331-332 |
|
|
|
Oechalidum, Dryope. quam virginitate carentem |
|
vimque dei passam Delphos Delonque tenentis |
|
excipit Andraemon, et habetur coniuge felix. |
|
est lacus, adclivis devexo margine formam |
| 335 |
litoris efficiens, summum myrteta coronant. |
|
venerat huc Dryope fatorum nescia, quoque |
|
indignere magis, nymphis latura coronas, |
|
inque sinu puerum, qui nondum impleverat annum, |
|
dulce ferebat onus tepidique ope lactis alebat. |
| 340 |
haut procul a stagno Tyrios imitata colores |
|
in spem bacarum florebat aquatica lotos. |
|
 |
| Dryope hatte einst für ihren Sohn von dem ihr unbekannten Lotusbaum Blüten gepflückt. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 342 |
|
|
carpserat hinc Dryope, quos oblectamina nato |
|
porrigeret, flores, et idem factura videbar- |
|
namque aderam - vidi guttas e flore cruentas |
| 345 |
decidere et tremulo ramos horrore moveri. |
|
scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes, |
|
 |
Bauern erzählen die Geschichte der Nymphe Lotis:
Einst vergriff sich der Fruchtbarkeitsgott Priapus an Lotis. |
| |
| (Lotis und Priapus: Ludovico Dolce, 1570, Bild: Hans-Jürgen Günther 2009) Ovid, Met. IX, 347 |
|
|
 |
| Auf der Flucht vor dem römischen Fruchtbarkeitsgott |
| war die Nymphe Lotis einst in den Lotusbaum verwandelt worden. |
| (Haus der Vettier, Pompeii; Foto H.-J. Günther 2006) Ovid, Met. IX, 347 |
|
|
Lotis in hanc nymphe, fugiens obscena Priapi, |
|
 |
| Lotusblüte, benannt nach der Nymphe Lotis |
| (Lotusblüte im Garten des Nationalmuseums in Kairo, Foto: Hans-Jürgen Günther 12.01.2010) Ovid, Met. IX, 347-348 |
|
|
contulerat versos, servato nomine, vultus. |
|
'Nescierat soror hoc. quae cum perterrita retro |
| 350 |
ire et adoratis vellet discedere nymphis, |
|
haeserunt radice pedes. convellere pugnat, |
|
nec quicquam, nisi summa movet. subcrescit ab imo, |
|
totaque paulatim lentus premit inguina cortex. |
|
ut vidit, conata manu laniare capillos, |
| 355 |
fronde manum implevit: frondes caput omne tenebant. |
|
at puer Amphissos (namque hoc avus Eurytus illi |
|
addiderat nomen) materna rigescere sentit |
|
 |
| Dryope wird nun auch in einen Lotusbaum verwandelt. Sie kann |
mit der bereits zu Holz gewordenen Brust den kleine Sohn nicht mehr stillen.
| (Lotis: Chad Awalt) Ovid, Met. IX, 357-358 |
|
|
|
ubera; nec sequitur ducentem lacteus umor. |
|
spectatrix aderam fati crudelis, opemque |
| 360 |
non poteram tibi ferre, soror, quantumque valebam, |
|
 |
| Ihre Schwester Iole umarmt den Stamm und kann nicht helfen. |
Dryopes Mann, Andraemon, sucht vergeblich nach seiner Frau.
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 361-364 |
|
|
|
crescentem truncum ramosque amplexa morabar, |
|
et, fateor, volui sub eodem cortice condi. |
|
'Ecce vir Andraemon genitorque miserrimus adsunt, |
|
et quaerunt Dryopen: Dryopen quaerentibus illis |
| 365 |
ostendi loton. tepido dant oscula ligno, |
|
adfusique suae radicibus arboris haerent. |
|
nil nisi iam faciem, quod non foret arbor, habebat |
|
cara soror: lacrimae misero de corpore factis |
|
inrorant foliis, ac, dum licet, oraque praestant |
| 370 |
vocis iter, tales effundit in aera questus: |
|
"siqua fides miseris, hoc me per numina iuro |
|
non meruisse nefas. patior sine crimine poenam. |
|
viximus innocuae. si mentior, arida perdam |
|
quas habeo frondes, et caesa securibus urar. |
|
 |
| Vor der endgültigen Verwandlung bittet Drype die Umstehenden, ihren Sohn einer Amme zu geben. |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 342 |
|
| 375 |
hunc tamen infantem maternis demitte ramis, |
|
et date nutrici, nostraque sub arbore saepe |
|
 |
| Bei ihr, dem neuen Baum, soll er gestillt werden und spielen. |
| (Dryope) Ovid, Met. IX, 377 |
|
|
lac facitote bibat, nostraque sub arbore ludat. |
|
cumque loqui poterit, matrem facitote salutet, |
|
et tristis dicat 'latet hoc in stipite mater.' |
| 380 |
stagna tamen timeat, nec carpat ab arbore flores, |
|
et frutices omnes corpus putet esse dearum. |
|
care vale coniunx, et tu, germana, paterque! |
|
qui, siqua est pietas, ab acutae vulnere falcis, |
|
a pecoris morsu frondes defendite nostras. |
| 385 |
et quoniam mihi fas ad vos incumbere non est, |
|
erigite huc artus, et ad oscula nostra venite, |
|
dum tangi possum, parvumque attollite natum! |
|
plura loqui nequeo. nam iam per candida mollis |
|
colla liber serpit, summoque cacumine condor. |
| 390 |
ex oculis removete manus. sine munere vestro |
|
contegat inductus morientia lumina cortex!" |
|
desierant simul ora loqui, simul esse. diuque |
|
corpore mutato rami caluere recentes.' |
IX: 394 - 417 Vaticinia Themidis
Die Prophezeiungen der Themis
The prophecies of Themis
Las profecias de Temis
|
Dumque refert Iole factum mirabile, dumque |
| 395 |
Eurytidos lacrimas admoto pollice siccat |
|
Alcmene (flet et ipsa tamen) compescuit omnem |
|
res nova tristitiam. nam limine constitit alto |
|
paene puer dubiaque tegens lanugine malas, |
|
 |
Während Iole und Alcmene noch trauern beobachten sie eine Metamorphose:
| Mit Hebes Hilfe verjüngt sich Ioalus, der Halbbruder des Hercules. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 399-400 |
|
|
|
ora reformatus primos Iolaus in annos. |
|
 |
| Hebe, die Göttin der Jugend, reicht den Göttern Nektar und hält sie so jung.
|
| (Hebe reicht Jupiter Nektar: Anonymus ca.1800) Ovid, Met. IX, 400 |
|
| 400 |
hoc illi dederat Iunonia muneris Hebe, |
|
 |
| Doch Sterblichen will Hebe nicht mehr die Jugend zurückgeben. |
| (B. Thorwaldsen, 1806) Ovid, Met. IX, 400-401 |
|
|
victa viri precibus. quae cum iurare pararet, |
|
dona tributuram post hunc se talia nulli, |
|
 |
| Themis, auch Göttin der Weissagung, prophezeit weitere Altersveränderungen. |
| (Themisstatue, 3. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 403-417 |
|
|
non est passa Themis: 'nam iam discordia Thebae |
|
bella movent,' dixit 'Capaneusque nisi ab Iove vinci |
| 405 |
haud poterit, fientque pares in vulnere fratres, |
|
 |
Der Seher Amphiaraos wurde von seiner Gattin Eriphyle gezwungen, an einem Krieg teilzunehmen.
Dabei sah seinen Tod in einer Schlacht voraus. Er bittet seinen Sohn Alcmaeon,
| ihn an der Mutter zu rächen. Von den Rachegöttinnen verfolgt, wurde er schließlich erschlagen. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 414-417 |
| |
|
|
subductaque suos manes tellure videbit |
|
vivus adhuc vates; ultusque parente parentem |
|
natus erit facto pius et sceleratus eodem |
|
attonitusque malis, exul mentisque domusque, |
| 410 |
vultibus Eumenidum matrisque agitabitur umbris, |
|
donec eum coniunx fatale poposcerit aurum, |
|
cognatumque latus Phegeius hauserit ensis. |
|
tum demum magno petet hos Acheloia supplex |
|
 |
Callirhoe, Gattin des getöteten Alcmaeon, bittet nun Jupiter, die Jungen rasch
| zu Männern werden zu lassen, damit der Mord am Vater nicht so lange ungesühnt bleibt.. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 414-417 |
|
|
|
ab Iove Calliroe natis infantibus annos |
| 415 |
addat, neve necem sinat esse ultoris inultam. |
|
 |
| Nach Jupiters Willen darf Hebe in diesem Fall helfen. |
| (Hebe mit Jupiteradler: Francois Rude, 1784-1855, Dijon) Ovid, Met. IX, 416 |
|
|
Iuppiter his motus privignae dona nurusque |
|
praecipiet, facietque viros inpubibus annis.' |
IX: 418 - 438 Iupiter potentiam fati agnoscere debet
Jupiter muß die Macht des Schicksals erkennen
Jupiter acknowledges the power of Fate
Júpiter debe reconocer el poder del destino
|
Haec ubi faticano venturi praescia dixit |
|
 |
| Die Prophezeiungen der Themis wecken Begehrlichkeiten . |
| der übrigen Götter, ebenfalls ihre Lieblinge verjüngen zu dürfen. |
| (Themis: Nicolas Mayer, 1885-1910) Ovid, Met. IX, 419-421 |
|
|
ore Themis, vario superi sermone fremebant, |
| 420 |
et, cur non aliis eadem dare dona liceret, |
|
 |
| So fordert Aurora (Pallantias) für ihren Geliebten Tithonus ewige Jugend. Das hatte sie einst |
| bei ihrem Wunsch nach seiner Unsterblichkeit vergessen. Auch Ceres und Venus tragen ihre Wünsche vor. |
| (Aurora und Tithonus: Francesco de Mura,1696-1782) Ovid, Met. IX, 419-421 |
|
|
murmur erat. queritur veteres Pallantias annos |
|
coniugis esse sui, queritur canescere mitis |
|
Iasiona Ceres, repetitum Mulciber aevum |
|
poscit Ericthonio, Venerem quoque cura futuri |
| 425 |
tangit, et Anchisae renovare paciscitur annos. |
|
cui studeat, deus omnis habet; crescitque favore |
|
turbida seditio, donec sua Iuppiter ora |
|
solvit, et 'o! nostri siqua est reverentia,' dixit |
|
'quo ruitis? tantumne aliquis sibi posse videtur, |
| 430 |
fata quoque ut superet? fatis Iolaus in annos, |
|
quos egit, rediit. fatiiuvenescere debent |
|
Calliroe geniti, non ambitione nec armis. |
|
vos etiam, quoque hoc animo meliore feratis, |
|
 |
| Jupiter erklärt, dass letztlich alle dem Fatum unterworfen seien. |
| (Tyche von Antiochia) Ovid, Met. IX, 434 |
|
|
me quoque fata regunt. quae si mutare valerem, |
| 435 |
nec nostrum seri curvarent Aeacon anni, |
|
perpetuumque aevi florem Rhadamanthus haberet |
|
cum Minoe meo, qui propter amara senectae |
|
pondera despicitur, nec quo prius ordine regnat.' |
IX: 439 - 516 Byblis amore Cauni, fratris gemini, capta est
Byblis verliebt sich in ihren Zwillingsbruder Caunus
Byblis falls in love with her twin brother Caunus
Biblis se enamora en su hermano gemelo Cauno
|
Dicta Iovis movere deos; nec sustinet ullus, |
|
 |
Auch die drei Richter der Unterwelt besitzen keine ewige Jugend.
| So fürchtet der kretische Minos als alter Mann den Apollosohn Miletus. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 440-445 |
|
|
| 440 |
cum videat fessos Rhadamanthon et Aeacon annis |
|
et Minoa, queri. qui, dum fuit integer aevi, |
|
terruerat magnas ipso quoque nomine gentes; |
|
tunc erat invalidus, Deionidenque iuventae |
|
robore Miletum Phoeboque parente superbum |
| 445 |
pertimuit, credensque suis insurgere regnis, |
|
haut tamen est patriis arcere penatibus ausus. |
|
 |
Miletus vermeidet den Konflikt, verlässt freiwillig Kreta und gründet
| die gleichnamige jonische Stadt an der Mäandermündung. |
(Kartenausschnitt aus: (Sanson, Nicolas) Atlas
| antiquus, Amsterdam 1705) Ovid, Met. IX, 447-449 |
| |
|
|
sponte fugis, Milete, tua, celerique carina |
|
Aegaeas metiris aquas, et in Aside terra |
|
moenia constituis positoris habentia nomen. |
| 450 |
hic tibi, dum sequitur patriae curvamina ripae, |
|
 |
| Miletus nimmt die Maeandertochter Cyanee zur Frau. |
| (Flussgott Mäander, Milet,Foto: Ralf Eschbach) Ovid, Met. IX, 451 |
|
|
filia Maeandri totiens redeuntis eodem |
|
cognita Cyanee, praestanti corpora forma, |
|
Byblida cum Cauno, prolem est enixa gemellam. |
|
Byblis in exemplo est, ut ament concessa puellae, |
|
 |
| Byblis, Tochter des Miletus und der Cyanee, liebt ihren ahnungslosen Bruder Caunus. |
| (Byblis und Caunus) Ovid, Met. IX, 454-665 |
|
| 455 |
Byblis Apollinei correpta cupidine fratris; |
|
non soror ut fratrem, nec qua debebat, amabat. |
|
illa quidem primo nullos intellegit ignes, |
|
nec peccare putat, quod saepius oscula iungat, |
|
quod sua fraterno circumdet bracchia collo; |
| 460 |
mendacique diu pietatis fallitur umbra. |
|
paulatim declinat amor, visuraque fratrem |
|
culta venit, nimiumque cupit formosa videri |
|
et siqua est illic formosior, invidet illi. |
|
sed nondum manifesta sibi est, nullumque sub illo |
| 465 |
igne facit votum, verumtamen aestuat intus. |
|
iam dominum appellat, iam nomina sanguinis odit, |
|
Byblida iam mavult, quam se vocet ille sororem. |
|
Spes tamen obscenas animo demittere non est |
|
ausa suo vigilans; placida resoluta quiete |
|
 |
| Byblis träumt mit dem Bruder eins zu sein. |
| (Villa Romana del Casale, Foto: H.-J. Günther 2006) Ovid, Met. IX, 470-471 |
|
| 470 |
saepe videt quod amat: visa est quoque iungere fratri |
|
corpus et erubuit, quamvis sopita iacebat. |
|
somnus abit; silet illa diu repetitque quietis |
|
ipsa suae speciem dubiaque ita mente profatur: |
|
'me miseram! tacitae quid vult sibi noctis imago? |
| 475 |
quam nolim rata sit! cur haec ego somnia vidi? |
|
ille quidem est oculis quamvis formosus iniquis |
|
et placet, et possim, si non sit frater, amare, |
|
et me dignus erat. verum nocet esse sororem. |
|
dummodo tale nihil vigilans committere temptem, |
| 480 |
saepe licet simili redeat sub imagine somnus! |
|
testis abest somno, nec abest imitata voluptas. |
|
 |
| Byblis ruft Venus und Amor als Zeugen ihrer Liebe und ihrer Träume an. |
| (Agnolo Bronzino, 1540) Ovid, Met. IX, 482 |
|
|
pro Venus et tenera volucer cum matre Cupido, |
|
gaudia quanta tuli! quam me manifesta libido |
|
contigit! ut iacui totis resoluta medullis! |
| 485 |
ut meminisse iuvat! quamvis brevis illa voluptas |
|
noxque fuit praeceps et coeptis invida nostris. |
|
'O ego, si liceat mutato nomine iungi, |
|
quam bene, Caune, tuo poteram nurus esse parenti! |
|
quam bene, Caune, meo poteras gener esse parenti! |
| 490 |
omnia, di facerent, essent communia nobis, |
|
praeter avos: tu me vellem generosior esses! |
|
nescioquam facies igitur, pulcherrime, matrem; |
|
at mihi, quae male sum, quos tu, sortita parentes, |
|
nil nisi frater eris. quod obest, id habebimus unum. |
| 495 |
quid mihi significant ergo mea visa? quod autem |
|
somnia pondus habent? an habent et somnia pondus? |
|
di melius! di nempe suas habuere sorores. |
|
 |
| Als Beispiele für Geschwisterehen führt Byblis Saturn (Kronos) und Ops (Rhea) an. |
| Ovid, Met. IX, 498 |
|
|
 |
| Nur verschlang Saturn alle ihm gerade geborenen Kinder. |
| (Saturn, Rubens) Ovid, Met. IX, 498 |
|
|
sic Saturnus Opem iunctam sibi sanguine duxit, |
|
 |
| Auch Oceanus und Thethys waren Geschwister. |
| (röm. Mosaik, 3. Jhdt., Bardo-Museum Tunis) Ovid, Met. IX, 499 |
|
|
 |
| Jupiter und Juno waren ebenfalls Bruder und Schwester. |
| (J. Fr. Lück, Frankenthal 1756-62 ) Ovid, Met. IX, 499 |
|
|
Oceanus Tethyn, Iunonem rector Olympi. |
| 500 |
sunt superis sua iura! quid ad caelestia ritus |
|
exigere humanos diversaque foedera tempto? |
|
aut nostro vetitus de corde fugabitur ardor, |
|
aut hoc si nequeo, peream, precor, ante toroque |
|
mortua componar, positaeque det oscula frater. |
| 505 |
et tamen arbitrium quaerit res ista duorum! |
|
finge placere mihi: scelus esse videbitur illi. |
|
|
| Auch die Söhne des Äolus fürchteten nicht die Ehe mit ihren Schwestern. |
| (Aeolus hält seine Töchter: Spicka, Heinz) Ovid, Met. IX, 507 |
|
|
'At non Aeolidae thalamos timuere sororum! |
|
unde sed hos novi? cur haec exempla paravi? |
|
quo feror? obscenae procul hinc discedite flammae |
| 510 |
nec, nisi qua fas est germanae, frater ametur! |
|
si tamen ipse mei captus prior esset amore, |
|
forsitan illius possem indulgere furori. |
|
ergo ego, quae fueram non reiectura petentem, |
|
ipsa petam! poterisne loqui? poterisne fateri? |
| 515 |
coget amor, potero! vel, si pudor ora tenebit, |
|
littera celatos arcana fatebitur ignes.' |
IX: 517 - 594 Litterae fatales
Der schicksalsschwere Brief
The fatal letter
La carta fatal
|
Hoc placet, haec dubiam vicit sententia mentem. |
|
in latus erigitur cubitoque innixa sinistro |
|
'viderit: insanos' inquit 'fateamur amores! |
|
 |
| Byblis fühlt sich bei ihrer Liebe zum Bruder wie von einem Feuer entfacht. |
| (Animation) Ovid, Met. IX, 519 |
|
| 520 |
ei mihi, quo labor? quem mens mea concipit ignem?' |
|
et meditata manu componit verba trementi. |
|
dextra tenet ferrum, vacuam tenet altera ceram. |
|
incipit et dubitat, scribit damnatque tabellas, |
|
et notat et delet, mutat culpatque probatque |
| 525 |
inque vicem sumptas ponit positasque resumit. |
|
quid velit ignorat; quicquid factura videtur, |
|
displicet. in vultu est audacia mixta pudori. |
|
scripta 'soror' fuerat; visum est delere sororem |
|
verbaque correctis incidere talia ceris: |
| 530 |
'quam, nisi tu dederis, non est habitura salutem, |
|
hanc tibi mittit amans: pudet, a, pudet edere nomen, |
|
et si quid cupiam quaeris, sine nomine vellem |
|
posset agi mea causa meo, nec cognita Byblis |
|
ante forem, quam spes votorum certa fuisset. |
| 535 |
'Esse quidem laesi poterat tibi pectoris index |
|
et color et macies et vultus et umida saepe |
|
lumina nec causa suspiria mota patenti |
|
et crebri amplexus, et quae, si forte notasti, |
|
oscula sentiri non esse sororia possent. |
| 540 |
ipsa tamen, quamvis animo grave vulnus habebam, |
|
quamvis intus erat furor igneus, omnia feci |
|
(sunt mihi di testes), ut tandem sanior essem, |
|
 |
| Lange hat sich Byblis gegen Amors Attacken gewehrt - doch vergeblich. |
| So beschließt sie, einen Liebesbrief an den Bruder Caunus zu verfassen. |
| (William-Adolphe Bouguereau, 1880) Ovid, Met. IX, 519-563 |
|
|
pugnavique diu violenta Cupidinis arma |
|
effugere infelix, et plus, quam ferre puellam |
| 545 |
posse putes, ego dura tuli. superata fateri |
|
cogor, opemque tuam timidis exposcere votis. |
|
tu servare potes, tu perdere solus amantem: |
|
elige, utrum facias. non hoc inimica precatur, |
|
sed quae, cum tibi sit iunctissima, iunctior esse |
| 550 |
expetit et vinclo tecum propiore ligari. |
|
iura senes norint, et quid liceatque nefasque |
|
fasque sit, inquirant, legumque examina servent. |
|
conveniens Venus est annis temeraria nostris. |
|
quid liceat, nescimus adhuc, et cuncta licere |
| 555 |
credimus, et sequimur magnorum exempla deorum. |
|
nec nos aut durus pater aut reverentia famae |
|
aut timor impediet: tantum sit causa timendi, |
|
dulcia fraterno sub nomina furta tegemus. |
|
est mihi libertas tecum secreta loquendi, |
| 560 |
et damus amplexus, et iungimus oscula coram. |
|
quantum est, quod desit? miserere fatentis amorem, |
|
et non fassurae, nisi cogeret ultimus ardor, |
|
neve merere meo subscribi causa sepulchro.' |
|
Talia nequiquam perarantem plena reliquit |
| 565 |
cera manum, summusque in margine versus adhaesit. |
|
protinus inpressa signat sua crimina gemma, |
|
quam tinxit lacrimis (linguam defecerat umor): |
|
deque suis unum famulis pudibunda vocavit, |
|
et pavidum blandita 'fer has, fidissime, nostro' |
| 570 |
dixit, et adiecit longo post tempore 'fratri.' |
|
cum daret, elapsae manibus cecidere tabellae. |
|
omine turbata est, misit tamen. apta minister |
|
tempora nactus adit traditque latentia verba. |
|
 |
| Caunus ist empört über das Ansinnen der Schwester Byblis. |
| Letztlich entschließt er sich, von Milet wegzugehen. |
| (röm. Wachstafel - Hans-Jürgen Günther) Ovid, Met. IX, 574-634 |
|
|
attonitus subita iuvenis Maeandrius aera ira |
| 575 |
proicit acceptas lecta sibi parte tabellas, |
|
vixque manus retinens trepidantis ab ore ministri, |
|
'dum licet, o vetitae scelerate libidinis auctor, |
|
effuge!' ait 'qui, si nostrum tua fata pudorem |
|
non traherent secum, poenas mihi morte dedisses.' |
| 580 |
ille fugit pavidus, dominaeque ferocia Cauni |
|
dicta refert. palles audita, Bybli, repulsa, |
|
et pavet obsessum glaciali frigore corpus. |
|
mens tamen ut rediit, pariter rediere furores, |
|
linguaque vix tales icto dedit aere voces: |
| 585 |
'et merito! quid enim temeraria vulneris huius |
|
indicium feci? quid, quae celanda fuerunt, |
|
tam cito commisi properatis verba tabellis? |
|
ante erat ambiguis animi sententia dictis |
|
praetemptanda mihi. ne non sequeretur euntem, |
| 590 |
parte aliqua veli, qualis foret aura, notare |
|
debueram, tutoque mari decurrere, quae nunc |
|
non exploratis inplevi lintea ventis. |
|
auferor in scopulos igitur, subversaque toto |
|
 |
| Nach Bekanntwerden des Briefes fühlt sich Byblis wie von einer Sturzflut bedroht. |
| (Tsumani-Flutwelle) Ovid, Met. IX, 589-594 |
|
|
obruor oceano, neque habent mea vela recursus. |
IX: 595 - 665 Metamorphosis Byblidis
Die Verwandlung der Byblis
The transformation of Byblis
La transformación de Biblis
| 595 |
'Quid quod et ominibus certis prohibebar amori |
|
indulgere meo, tum cum mihi ferre iubenti |
|
excidit et fecit spes nostras cera caducas? |
|
nonne vel illa dies fuerat, vel tota voluntas, |
|
sed potius mutanda dies? deus ipse monebat |
| 600 |
signaque certa dabat, si non male sana fuissem. |
|
et tamen ipsa loqui, nec me committere cerae |
|
debueram, praesensque meos aperire furores. |
|
vidisset lacrimas, vultum vidisset amantis; |
|
plura loqui poteram, quam quae cepere tabellae. |
| 605 |
invito potui circumdare bracchia collo, |
|
et, si reicerer, potui moritura videri |
|
amplectique pedes, adfusaque poscere vitam. |
|
omnia fecissem, quorum si singula duram |
|
flectere non poterant, potuissent omnia, mentem. |
| 610 |
forsitan et missi sit quaedam culpa ministri: |
|
non adiit apte, nec legit idonea, credo, |
|
tempora, nec petiit horamque animumque vacantem. |
|
'Haec nocuere mihi. neque enim est de tigride natus |
|
nec rigidas silices solidumve in pectore ferrum |
| 615 |
aut adamanta gerit, nec lac bibit ille leaenae. |
|
 |
| Byblis gibt nicht auf: Einmal wird sie die Liebe des Caunus gewinnen. |
| (Biblis, ca.1884 William-Adolphe Bouguereau, 1825-1905 ) Ovid, Met. IX, 616 |
|
|
vincetur! repetendus erit, nec taedia coepti |
|
ulla mei capiam, dum spiritus iste manebit. |
|
nam primum, si facta mihi revocare liceret, |
|
non coepisse fuit: coepta expugnare secundum est. |
| 620 |
quippe nec ille potest, ut iam mea vota relinquam, |
|
non tamen ausorum semper memor esse meorum. |
|
et, quia desierim, leviter voluisse videbor, |
|
aut etiam temptasse illum insidiisque petisse, |
|
vel certe non hoc, qui plurimus urget et urit |
| 625 |
pectora nostra, deo, sed victa libidine credar; |
|
denique iam nequeo nil commisisse nefandum. |
|
et scripsi et petii: reserata est nostra voluntas; |
|
ut nihil adiciam, non possum innoxia dici. |
|
quod superest, multum est in vota, in crimina parvum.' |
| 630 |
dixit, et (incertae tanta est discordia mentis), |
|
cum pigeat temptasse, libet temptare. modumque |
|
exit et infelix committit saepe repelli. |
|
mox ubi finis abest, patriam fugit ille nefasque, |
|
 |
| Doch Caunus flieht und gründet die gleichnamige Stadt in Karien. |
| (Theater in Kaunos) Ovid, Met. IX, 633-534 |
|
|
inque peregrina ponit nova moenia terra. |
| 635 |
Tum vero maestam tota Miletida mente |
|
defecisse ferunt, tum vero a pectore vestem |
|
diripuit planxitque suos furibunda lacertos; |
|
 |
| Völlig von Sinnen verfolgt Byblis den fliehenden Bruder |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 638-640 |
|
|
iamque palam est demens, inconcessaeque fatetur |
|
spem veneris, siquidem patriam invisosque penates |
| 640 |
deserit, et profugi sequitur vestigia fratris. |
|
 |
| Byblis folgt dem Caunus wie eine rasende Bacchantin. |
| (Maenade, röm. Kopie. Original: 5. Jhdt. a. Chr.) Ovid, Met. IX, 640-642 |
|
|
utque tuo motae, proles Semeleia, thyrso |
|
Ismariae celebrant repetita triennia bacchae, |
|
Byblida non aliter latos ululasse per agros |
|
Bubasides videre nurus. quibus illa relictis |
| 645 |
Caras et armiferos Lelegas Lyciamque pererrat. |
|
iam Cragon et Limyren Xanthique reliquerat undas, |
|
 |
| Auf der Suche nach Caunaus kommt Biblis auch an den Berg der Chimäre. |
| (Chimäre: Popart) Ovid, Met. IX, 647 |
|
|
quoque Chimaera iugo mediis in partibus ignem, |
|
 |
| Chimäre: Wesen aus Löwe, Ziege und Schlange |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 648 |
|
|
pectus et ora leae, caudam serpentis habebat. |
|
deficiunt silvae, cum tu lassata sequendo |
|
 |
| "Erschöpft sinkst du nieder Byblis, dein Haar bedeckt den harten Boden." |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 650-651 |
|
| 650 |
concidis, et dura positis tellure capillis, |
|
Bybli, iaces, frondesque tuo premis ore caducas. |
|
saepe illam nymphae teneris Lelegeides ulnis |
|
tollere conantur, saepe, ut medeatur amori, |
|
praecipiunt, surdaeque adhibent solacia menti. |
| 655 |
muta iacet, viridesque suis tenet unguibus herbas |
|
Byblis, et umectat lacrimarum gramina rivo. |
|
naidas his venam, quae numquam arescere posset, |
|
subposuisse ferunt. quid enim dare maius habebant? |
|
protinus, ut secto piceae de cortice guttae, |
| 660 |
utve tenax gravida manat tellure bitumen; |
|
utve sub adventu spirantis lene favoni |
|
sole remollescit quae frigore constitit unda; |
|
sic lacrimis consumpta suis Phoebeia Byblis |
|
 |
| Byblis verzehrt sich in Tränen und wird zur Quelle. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 664 |
|
|
vertitur in fontem, qui nunc quoque vallibus illis |
|
 |
Nach der Byblis-Mythologie wird eine australische fleischfressende ("carnivor") Pflanze benannt,
| die an den Blättern eine klebrige Flüssigkeit in Tropfen absondert, die wie Tränen aussehen. |
| (Byblis gigantea: li. Foto - Stewart McPherson, 2006) Ovid, Met. IX, 665 |
|
|
| 665 |
nomen habet dominae, nigraque sub ilice manat. |
IX: 666 - 713 Partus Iphidis
Die Geburt der/des Iphis
The birth of Iphis
El nacimiento de Ifis
|
Fama novi centum Cretaeas forsitan urbes |
|
implesset monstri, si non miracula nuper |
|
Iphide mutata Crete propiora tulisset. |
|
 |
Die Metamorphose der Byblis wäre auch in den 100 kretischen Städten bekannt geworden,
| wenn sich nicht kurz zuvor bei Phaistos eine wunderbare Verwandlung ereignet hätte. |
| (Diskus aus Phaistos, Foto: H.-J. Günther 2005) Ovid, Met. IX, 666-669 |
|
|
|
proxima Cnosiaco nam quondam Phaestia regno |
| 670 |
progenuit tellus ignotum nomine Ligdum, |
|
ingenua de plebe virum, nec census in illo |
|
nobilitate sua maior, sed vita fidesque |
|
inculpata fuit. gravidae qui coniugis aures |
|
vocibus his monuit, cum iam prope partus adesset. |
| 675 |
'quae voveam, duo sunt: minimo ut relevere dolore, |
|
utque marem parias. onerosior altera sors est, |
|
et vires fortuna negat. quod abominor, ergo |
|
edita forte tuo fuerit si femina partu, - |
|
invitus mando; pietas, ignosce! - necetur.' |
| 680 |
dixerat, et lacrimis vultum lavere profusis, |
|
tam qui mandabat, quam cui mandata dabantur. |
|
sed tamen usque suum vanis Telethusa maritum |
|
sollicitat precibus, ne spem sibi ponat in arto. |
|
certa sua est Ligdo sententia. iamque ferendo |
| 685 |
vix erat illa gravem maturo pondere ventrem, |
|
cum medio noctis spatio sub imagine somni |
|
 |
| Dort wird die schwangere Teleuthusa von ihrem Mann bedroht, er werde das Kind umbringen, |
| wenn es ein Mädchen wird. Im Traum erscheinen ihr ägyptische Gottheiten und versprechen Hilfe. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 687-692 |
|
|
Inachis ante torum, pompa comitata sacrorum, |
|
aut stetit aut visa est. inerant lunaria fronti |
|
 |
| Die ägyptische Göttin Isis (Io) mit Mondhörnern |
| (Isis) Ovid, Met. IX, 688-689 |
|
|
cornua cum spicis nitido flaventibus auro |
|
 |
| Anubis, der schakalköpfige "Beller", der Totengott begleitet Isis. |
| (Anubis) Ovid, Met. IX, 690 |
|
| 690 |
et regale decus; cum qua latrator Anubis, |
|
 |
| Bei Isis ist auch die katzengestaltige Bubastis. |
| (Bubastis) Ovid, Met. IX, 691 |
|
|
sanctaque Bubastis, variusque coloribus Apis, |
|
 |
| Ein Begleiter der Isis ist der vielfarbige Apis. |
| (Bubastis) Ovid, Met. IX, 691 |
|
|
sanctaque Bubastis, variusque coloribus Apis, |
|
quique premit vocem digitoque silentia suadet; |
|
 |
| Osiris, der unsichtbare Gott, begleitet Isis |
| (Osiris: Horem-heb) Ovid, Met. IX, 693 |
|
|
sistraque erant, numquamque satis quaesitus Osiris, |
|
 |
| Auch die Uräusschlange ist bei Isis. |
| (Uräusschlange) Ovid, Met. IX, 694 |
|
|
plenaque somniferis serpens peregrina venenis. |
| 695 |
tum velut excussam somno et manifesta videntem |
|
sic adfata dea est: 'pars o Telethusa mearum, |
|
pone graves curas, mandataque falle mariti. |
|
nec dubita, cum te partu Lucina levarit, |
|
 |
| Isis spricht Telethusa Mut zu, hoffnungsvoll in die Zukunft zu schauen. |
| (Isis von Horemheb ) Ovid, Met. IX, 699-700 |
|
|
tollere quicquid erit. dea sum auxiliaris opemque |
| 700 |
exorata fero; nec te coluisse quereris |
|
ingratum numen.' monuit, thalamoque recessit. |
|
laeta toro surgit, purasque ad sidera supplex |
|
Cressa manus tollens, rata sint sua visa, precatur. |
|
Ut dolor increvit, seque ipsum pondus in auras |
| 705 |
expulit, et nata est ignaro femina patre, |
|
iussit ali mater puerum mentita. fidemque |
|
res habuit, neque erat ficti nisi conscia nutrix. |
|
vota pater solvit, nomenque inponit avitum: |
|
 |
| Das Neugeborene wird ein Mädchen sein. Es erhält den Namen "Iphis", den Jungen wie Mädchen haben können.
|
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 699-700 |
|
|
Iphis avus fuerat. gavisa est nomine mater, |
| 710 |
quod commune foret, nec quemquam falleret illo. |
|
inde incepta pia mendacia fraude latebant. |
|
cultus erat pueri; facies, quam sive puellae, |
|
sive dares puero, fuerat formosus uterque. |
IX: 714 - 763 Iphis et Ianthe
Iphis und Ianthe
Iphis and Ianthe
Ifis y Iante
|
Tertius interea decimo successerat annus: |
|
 |
| Iphis wächst als "Knabe" auf. Mit 13 Jahren wird "er" mit der blonden Ianthe verlobt. |
| (Iphis und Ianthe: Julia Hayn) Ovid, Met. IX, 715 |
|
| 715 |
cum pater, Iphi, tibi flavam despondet Ianthen, |
|
inter Phaestiadas quae laudatissima formae |
|
dote fuit virgo, Dictaeo nata Teleste. |
|
par aetas, par forma fuit, primasque magistris |
|
accepere artes, elementa aetatis, ab isdem. |
| 720 |
hinc amor ambarum tetigit rude pectus, et aequum |
|
vulnus utrique dedit, sed erat fiducia dispar: |
|
coniugium pactaeque exspectat tempora taedae, |
|
 |
| Die schöne Ianthe verliebt sich in Iphis, weil sie annehmen darf, Iphis sei ein junger Mann. |
| (Ianthe: Martin Dace, 2001) Ovid, Met. IX, 720-723 |
|
|
quamque virum putat esse, virum fore credit Ianthe; |
|
Iphis amat, qua posse frui desperat, et auget |
|
 |
Auch Iphis verliebt sich in Ianthe. Nun liebt ein Mädchen ein Mädchen.
| Sie, die weiß, was sie ist, fragt sich: "Wie wird das enden? |
| (Ianthe und Iphis, Kupferstich 1849) Ovid, Met. IX, 725-726 |
|
|
| 725 |
hoc ipsum flammas, ardetque in virgine virgo, |
|
vixque tenens lacrimas 'quis me manet exitus,' inquit |
|
'cognita quam nulli, quam prodigiosa novaeque |
|
cura tenet Veneris? si di mihi parcere vellent, |
|
parcere debuerant; si non, et perdere vellent, |
| 730 |
naturale malum saltem et de more dedissent. |
|
nec vaccam vaccae, nec equas amor urit equarum: |
|
urit oves aries, sequitur sua femina cervum. |
|
 |
| Iphis ist sich bewusst: Überall in der Natur paaren sich doch Männchen und Weibchen, z.B. die Vögel. |
| (Henne und Hahn: Benedikt Schaufelberger 1954) Ovid, Met. IX, 731-734 |
|
|
sic et aves coeunt, interque animalia cuncta |
|
femina femineo conrepta cupidine nulla est. |
| 735 |
vellem nulla forem! ne non tamen omnia Crete |
|
 |
| Selbst Pasiphae liebte immerhin ein männliches Wesen, einen Stier. |
| (Pasiphae und der Stier, Felicity Swan ) Ovid, Met. IX, 736-740 |
|
|
monstra ferat, taurum dilexit filia Solis, |
|
femina nempe marem. meus est furiosior illo, |
|
si verum profitemur, amor. tamen illa secuta est |
|
spem Veneris; tamen illa dolis et imagine vaccae |
|
 |
| Versteckt in einer von Daedalus verfertigten hölzernen Kuh |
| empfing Pasiphae einen Stier und wurde so die Mutter des Minotaurus. |
| (Pasiphae und Daedalus, Giulio Romano, 1492 - 1546) Ovid, Met. IX, 739-740 |
|
| 740 |
passa bovem est, et erat, qui deciperetur, adulter. |
|
huc licet ex toto sollertia confluat orbe, |
|
ipse licet revolet ceratis Daedalus alis, |
|
quid faciet? num me puerum de virgine doctis |
|
artibus efficiet? num te mutabit, Ianthe? |
| 745 |
'Quin animum firmas, teque ipsa recolligis, Iphi, |
|
consiliique inopes et stultos excutis ignes? |
|
quid sis nata, vide, nisi te quoque decipis ipsam, |
|
et pete quod fas est, et ama quod femina debes! |
|
spes est, quae faciat, spes est, quae pascat amorem. |
| 750 |
hanc tibi res adimit. non te custodia caro |
|
arcet ab amplexu, nec cauti cura mariti, |
|
non patris asperitas, non se negat ipsa roganti, |
|
nec tamen est potiunda tibi, nec, ut omnia fiant, |
|
esse potes felix, ut dique hominesque laborent. |
| 755 |
nunc quoque votorum nulla est pars vana meorum, |
|
dique mihi faciles, quicquid valuere, dederunt; |
|
quodque ego, vult genitor, vult ipsa, socerque futurus. |
|
at non vult natura, potentior omnibus istis, |
|
quae mihi sola nocet. venit ecce optabile tempus, |
| 760 |
luxque iugalis adest, et iam mea fiet Ianthe - |
|
nec mihi continget: mediis sitiemus in undis. |
|
pronuba quid Iuno, quid ad haec, Hymenaee, venitis |
|
sacra, quibus qui ducat abest, ubi nubimus ambae?' |
IX: 764 - 797 Isis Iphidem mutat
Isis verwandelt Iphis
Isis transforms Iphis
Isis transforma a Ifis
|
pressit ab his vocem. nec lenius altera virgo |
|
 |
| Auch Ianthe liebt Iphis. |
| Beide beten zum Hochzeitsgott Hymenaeus. |
| (Hymeneus: römische Kopie) Ovid, Met. IX, 765 |
|
| 765 |
aestuat, utque celer venias, Hymenaee, precatur. |
|
quae petit, haec Telethusa timens modo tempora differt, |
|
nunc ficto languore moram trahit, omina saepe |
|
visaque causatur. sed iam consumpserat omnem |
|
materiam ficti, dilataque tempora taedae |
| 770 |
institerant, unusque dies restabat. at illa |
|
crinalem capiti vittam nataeque sibique |
|
 |
| Telethusa bittet Isis, den Iphis vor der anstehenden Hochzeit in einen Mann zu verwandeln. |
| (Johann Wilhelm Baur, Edition 1659, Detailfoto: Hans-Jürgen Günther 2007) Ovid, Met. IX, 773 |
|
|
detrahit, et passis aram complexa capillis |
|
'Isi, Paraetonium Mareoticaque arva Pharonque |
|
quae colis, et septem digestum in cornua Nilum: |
| 775 |
fer, precor,' inquit 'opem, nostroque medere timori! |
|
te, dea, te quondam tuaque haec insignia vidi |
|
cunctaque cognovi, sonitum comitantiaque aera |
|
sistrorum, memorique animo tua iussa notavi. |
|
quod videt haec lucem, quod non ego punior, ecce |
|
 |
| Das "miserere duarum" und "auxilio iuva" kann Isis nicht überhören. |
| (Virgil Solis, Edition 1581) Ovid, Met. IX, 773 |
|
| 780 |
consilium munusque tuum est. miserere duarum, |
|
auxilioque iuva!' lacrimae sunt verba secutae. |
|
 |
| Schließlich erscheint die Göttin Isis in vollem Glanz. |
| (Isis) Ovid, Met. IX, 782-784 |
|
|
visa dea est movisse suas (et moverat) aras, |
|
et templi tremuere fores, imitataque lunam |
|
cornua fulserunt, crepuitque sonabile sistrum. |
| 785 |
non secura quidem, fausto tamen omine laeta |
|
 |
| Das Gebet wird erhört. Iphis verlässt "mit größeren Schritten als sonst" - als Mann - den Tempel und nun kann Ianthe heiraten. |
| (Johann Ulrich Krauss, Edition 1690) Ovid, Met. IX, 786-795 |
|
|
mater abit templo. sequitur comes Iphis euntem, |
|
quam solita est, maiore gradu, nec candor in ore |
|
permanet, et vires augentur, et acrior ipse est |
|
vultus, et incomptis brevior mensura capillis, |
| 790 |
plusque vigoris adest, habuit quam femina. nam quae |
|
femina nuper eras, puer es! date munera templis, |
|
nec timida gaudete fide! dant munera templis, |
|
addunt et titulum: titulus breve carmen habebat: |
|
dona : puer : solvit : quae : femina : voverat : iphis. |
| 795 |
postera lux radiis latum patefecerat orbem, |
|
 |
| Das Eheglück garantieren Venus, und Iuno. |
| (Gustave Moreau, 1826 - 1898) Ovid, Met. IX, 796 |
|
|
cum Venus et Iuno sociosque Hymenaeus ad ignes |
|
|
| Mit dem Segen des Hymeneaeus wird Ianthe die Frau des Iphis |
| (Hymenaeus: Marc Chagall) Ovid, Met. IX, 797 |
|
|
conveniunt, potiturque sua puer Iphis Ianthe. |
|
 |
| Illustration zum 9. Buch von Ovids Metamorphosen |
| Georges Sandys, 1632 |
|
|
 |
| Titelkupfer (Ausschnitt) der Ovidausgabe von Johann Ulrich Krauss, |
| Augsburg 1690 |